Εγγύηση και καταφύγιο

Η καλή δημοσιογραφία είναι σαν την καλή μουσική: γαληνεύει ή παθιάζει, αλλά πάντα μάς κάνει καλύτερους. Ένας άνθρωπος που το ήξερε καλά, και υπηρέτησε άριστα και τα δύο αυτά είδη, έφυγε χθες από κοντά μας.

Το 62ο συνέδριο της Παγκόσμιας Ένωσης Εφημερίδων, που πραγματοποιήθηκε στις αρχές του μήνα στο Χιντεραμπάντ της Ινδίας, είχε μια καλή είδηση: οι εφημερίδες δεν θα πεθάνουν. Απλώς θα αλλάξει η κατανομή των ρόλων στο εσωτερικό του κόσμου των μέσων ενημέρωσης. «Το χαρτί θα απευθύνεται σε κοινό όλο και υψηλότερων απαιτήσεων, ενώ το Διαδίκτυο και τα κινητά τηλέφωνα θα παραμείνουν μαζικά μέσα ενημέρωσης», είπε ο Χουαν Σενιόρ, αντιπρόεδρος της οργάνωσης Ιnternational Μedia Consulting Group. Με βάση αυτή τη λογική, η κυκλοφορία των εφημερίδων θα πέσει, ενώ η τιμή τους θα αυξηθεί. «Πρέπει να δοθεί έμφαση στην ποιότητα της γραφής και το βάθος της ανάλυσης», πρόσθεσε, εκτιμώντας ότι ο δημοσιογράφος θα μετατραπεί μοιραία σε δημοσιογράφο-αναλυτή (journanalyst).

Η εκτίμηση αυτή ζεσταίνει την καρδιά μας σε μια μέρα που όλοι μας- όχι μόνο οι δημοσιογράφοι αυτής της εφημερίδας, αυτού του ομίλου, αλλά ολόκληρης της χώρας- αισθανόμαστε ορφανοί. Δεν θα μπορούσε βέβαια να είναι κι αλλιώς. Δεν μπορεί να μην έχει μέλλον η σοβαρή, η έγκυρη, η τίμια δημοσιογραφία. Πάντα θα υπάρχει ένα κοινό γι΄ αυτήν, άλλοτε θα μειώνεται, άλλοτε θα αυξάνεται, είναι κάτι που έχει σχέση με την εποχή και με τις αξίες της. Την πεποίθηση αυτή δεν την εκφράζει βέβαια ένας «αντικειμενικός παρατηρητής», αλλά ένας τυχερός δημοσιογράφος. Ένας δημοσιογράφος που γνωρίζει τι σημαίνει σοβαρή και ελεύθερη δημοσιογραφία γιατί δούλεψε υπό την καθοδήγηση ενός Λέοντα Καραπαναγιώτη και την εποπτεία ενός Χρήστου Λαμπράκη. Τον πρώτο τον γνώρισα καλά. Τον δεύτερο, ελάχιστα. Και οι δύο μού ενέπνεαν μέγιστο σεβασμό. Και επίγνωση του προνομίου μου.

Σ΄ εκείνο το συνέδριο δόθηκε έμφαση και σε κάτι άλλο: στη δύναμη του «εμπορικού σήματος», της σφραγίδας. Ο αναπληρωτής διευθυντής σύνταξης της Γκάρντιαν, για παράδειγμα, δήλωσε ότι δεν είναι ούτε πιθανό ούτε επιθυμητό να καταργηθεί στο Διαδίκτυο η δωρεάν πρόσβαση στις εφημερίδες. «Χρειαστήκαμε δέκα χρόνια για να κτίσουμε το σήμα μας στο Web», είπε ο Πολ Τζόνσον. «Σήμερα, για μια εφημερίδα σαν τη δική μας, η δωρεάν πρόσβαση αποτελεί προϋπόθεση για να ασκούμε επιρροή στην κοινή γνώμη και να μετράμε στη δημόσια συζήτηση». Ασφαλώς και τα blogs αποτελούν μια δημοφιλή εναλλακτική πηγή ενημέρωσης, κυρίως για τις νεαρές ηλικίες. Ασφαλώς και οι παραδοσιακές, «συμβατικές» εφημερίδες αμφισβητούνται συχνά λόγω των σχέσεών τους με τις εταιρείες, των δεσμεύσεών τους απέναντι στους διαφημιστές ή των κομματικών τους προτιμήσεων. Σε κάθε περίπτωση, όμως, το «σήμα» είναι εγγύηση, είναι καταφύγιο, είναι χώρος προβληματισμού, συζήτησης και εκτόνωσης. Για το δικό μας σήμα, για το δικό μας επαγγελματικό σπίτι, ξέρουμε καλά σε ποιον χρωστάμε ευγνωμοσύνη.

Το στίγμα της Κοπεγχάγης

Τελικά, μήπως είχε δίκιο ο Τζέιμς Χάνσεν, ο Αμερικανός επιστήμονας που επισήμανε πρώτος τους κινδύνους από την υπερθέρμανση του πλανήτη, όταν είπε ότι από μια κακή συμφωνία θα ήταν καλύτερα να μην υπάρξει καθόλου συμφωνία;

Ίσως να οφείλονται όλα σε μια μεγάλη παρεξήγηση. Ίσως η απογοήτευση για το αποτέλεσμα της Συνόδου της Κοπεγχάγης να οφείλεται στην ψευδαίσθηση ότι το αντικείμενο των συζητήσεων που έγιναν εκεί επί δύο εβδομάδες ήταν αποκλειστικά επιστημονικό, δηλαδή οι κλιματικές αλλαγές και η αντιμετώπιση των επιπτώσεών τους. Λάθος: αυτό που πραγματικά «παιζόταν» ήταν η παγκόσμια κυριαρχία για τις επόμενες δεκαετίες. Η δανική πρωτεύουσα αποτέλεσε το θέατρο ενός νέου Ψυχρού Πολέμου, όπου τη θέση της Σοβιετικής Ένωσης την είχε καταλάβει η Κίνα. Όπως είπε χαρακτηριστικά κάποια στιγμή ο επικεφαλής της κινεζικής αντιπροσωπείας Σίε Ζενχούα, για να δικαιολογήσει την άρνηση της χώρας του να δεχθεί διεθνή έλεγχο των περιβαλλοντικών της δεσμεύσεων: «Πρόκειται για την εθνική μας κυριαρχία και το εθνικό μας συμφέρον».

Από την άποψη αυτή, δεν έχει πολύ νόημα να αναζητήσει κανείς ποιος ευθύνεται για την έκβαση της Συνόδου, αν φταίει ο Ομπάμα που δεν πίεσε αρκετά ή πίεσε υπερβολικά την Κίνα, αν φταίει ο Ουέν Τζιμπάο που ήταν χωμένος στην ίντριγκα, ή αν φταίνε οι Ευρωπαίοι που περίπου απουσίαζαν. «Οι ηγέτες έμοιαζε να είχαν ξεχάσει ότι δεν διαπραγματεύονταν αριθμούς, αλλά ανθρώπινες ζωές», δήλωσε η πρόεδρος της Οxfam Μπάρμπαρα Στόκινγκ. Σωστό. Περισσότερο κι από τους αριθμητικούς στόχους, όμως, στη Σύνοδο συγκρούονταν εθνικισμοί. Οι Κινέζοι δεν ανέχονται να τεθούν περιορισμοί στην ανάπτυξή τους και πολύ περισσότερο να ελέγχουν άλλοι την εκπλήρωση αυτών των περιορισμών. Οι Αμερικανοί δεν είναι διατεθειμένοι να αλλάξουν τον τρόπο ζωής τους και πολύ περισσότερο να τους καθορίσουν έναν άλλο τρόπο ζωής το Τουβαλού ή οι Μαλδίβες. Οι Ευρωπαίοι δεν είναι και πολύ καλύτεροι: η πρόταση που κατέθεσαν στη Σύνοδο ήταν μεν φιλόδοξη, αλλά γινόταν εκ του ασφαλούς.

Θα ήταν λοιπόν καλύτερα να είχε καταρρεύσει η Σύνοδος; Όχι. Οι επιστήμονες μπορεί να είναι απελπισμένοι, οι διαδηλωτές μπορεί να είναι έξαλλοι, αλλά τον κόσμο τον κυβερνούν οι πολιτικοί. Και η πολιτική είναι ως γνωστόν η τέχνη του εφικτού. Είναι αλήθεια ότι η συμφωνία της οποίας η Σύνοδος «έλαβε γνώση» (αφού δεν υιοθετήθηκε απ΄ όλους) είναι αόριστη και μη δεσμευτική. Είναι παρήγορο όμως ότι οι δύο μεγαλύτεροι ρυπαντές του πλανήτη- η Κίνα και οι ΗΠΑ, οι λεγόμενοι G2- αναγνωρίζουν επιτέλους την ύπαρξη και το μέγεθος του προβλήματος. Η επικράτηση της δικής τους «γραμμής», επισημαίνει ο οικονομολόγος Ερίκ Λε Μπουσέ στον ιστότοπο Slate, επαναφέρει την οικονομία πάνω από την οικολογία, ή ορθότερα δείχνει ότι η λύση δεν μπορεί να προέλθει παρά από το πάντρεμα της οικονομίας με την οικολογία. Η γέννηση μιας νέας ανάπτυξης: μήπως αυτό είναι το πραγματικό στίγμα της Κοπεγχάγης;

Χωρίς «αλλά»

Έντονη είναι τις τελευταίες ημέρες η συζήτηση στο Facebook για το κατά πόσον η επίθεση εναντίον του Σίλβιο Μπερλουσκόνι ήταν απαράδεκτη, δικαιολογημένη ή αναπόφευκτη. Ο Αντριάνο Σόφρι, πρώην αρχηγός της οργάνωσης Διαρκής Πάλη που εκτίει ποινή κάθειρξης 22 ετών για υποκίνηση της δολοφονίας ενός αστυνομικού, σταχυολόγησε στη Ρεπούμπλικα μερικές απόψεις που δημοσιεύτηκαν στη δική του ιστοσελίδα.

Σόφρι: «Αρκετοί σχολίασαν την επίθεση λέγοντας: “Είμαστε εναντίον της βίας, αλλά...”. Όχι. Το μόνο σοβαρό σχόλιο είναι: “Είμαστε εναντίον της βίας”. Χωρίς αλλά».

Μίρνα: «Το χειρότερο απ΄ όλα είναι ότι τώρα δημιουργήσαμε έναν μάρτυρα».

Κατερίνα: «Για σας υπάρχει μόνο η σωματική βία. Και η ψυχολογική βία, και η πολιτική, και η βία των μέσων ενημέρωσης που υφιστάμεθα καθημερινά από τον Μπερλουσκόνι και Σία; Εγώ λοιπόν λέω στον δράστη: “Μπράβο, είμαι μαζί σου!”».

Σόφρι: «Χωρίς τη διαφορά ανάμεσα στις λέξεις και τις πράξεις δεν θα υπήρχε το Χάμπεας Κόρπους. Χωρίς το Χάμπεας Κόρπους δεν θα υπήρχε ούτε πολιτισμός ούτε συμβίωση».

Αλεσάντρα: «Την είδηση για την επίθεση την έμαθα από τον οκτάχρονο γιο μου. Το σχόλιό του, επί λέξει, ήταν το εξής: “Δεν συμπαθώ τον Μπερλουσκόνι, αλλά αυτός δεν είναι λόγος να τον κτυπούν”».

Τζιοβάνι: «Η επίθεση μου φαίνεται στημένη, δεν μπορώ να εξηγήσω διαφορετικά τη χρονική στιγμή στην οποία έγινε».

Σόφρι: «Θέλω να πω σ΄ εκείνους που τους αρέσουν οι θεωρίες συνωμοσίας ότι αν κάποιος μου επιτεθεί, δεν θα διστάσω να φωτογραφηθώ αιμόφυρτος». Νίνα: «Έχετε δίκιο, αλλά ήταν καιρός να διώξει κάποιος το χαμόγελο από το πρόσωπό του!» Διάφοροι: «Όποιος σπέρνει ανέμους, θερίζει θύελλες».

Αλμπέρτο: «Και η θύελλα έρχεται! Μερικοί θεωρούν σημαντικότερη τη χειρονομία ενός διαταραγμένου από τις προσβολές που εκτοξεύει ο πρωθυπουργός εναντίον όποιου τολμά να τον αμφισβητήσει. Οδεύουμε προς τη σύγκρουση και ο κύριος υπεύθυνος είναι ο Μπερλουσκόνι».

Σερένα: «Τόση φασαρία για λίγο αίμα στο πρόσωπο ενός μοχθηρού ανθρώπου... Τι να πούμε τότε για τα ποτάμια αίματος εναντίον των διαδηλωτών στη Γένοβα;».

Σόφρι: «Το να χαίρεσαι για το ματωμένο πρόσωπο οποιουδήποτε ανθρώπου είναι ηθική αδυναμία. Το να καταδικάζεις μια βίαιη πράξη για τα πολιτικά της αποτελέσματα- “θα βγει κερδισμένος ο Μπερλουσκόνι” κ.λπ. - και όχι για τον βίαιο χαρακτήρα της είναι ανόητο. Το να γρονθοκοπείς ένα ομοίωμα και να σπας τα δόντια ενός άντρα είναι καταστροφικό».

Ντανιέλε: «Και οι Παρτιζάνοι; Έσφαλαν λοιπόν και οι παππούδες μας;». Λούτσιο: «Ο δράστης είναι ένας διαταραγμένος. Αισθάνομαι οίκτο γι΄ αυτόν. Το να ταυτιζόμαστε με την πράξη του και να τον συγκρίνουμε με τους Παρτιζάνους είναι θλιβερό. Και σίγουρα δεν κάνει καλό στους Παρτιζάνους».

Στην εποχή της συνεργασίας

Τελικά, ποιοι θα σώσουν την έρμη τη δημοσιογραφία; Οι μεγιστάνες; Οι φιλάνθρωποι; Οι χρηματιστές; Το κράτος; Ή οι πολυμήχανοι δημοσιογράφοι;

Τον περασμένο Αύγουστο, το Νew Υork Τimes Μagazine δημοσίευσε μια μεγάλη έρευνα για τους γιατρούς ενός νοσοκομείου της Νέας Ορλεάνης που, στο αποκορύφωμα του κυκλώνα Κατρίνα, αποφάσισαν να κάνουν ευθανασία σε ορισμένους ασθενείς καθώς ήταν τόσο αδύναμοι που δεν μπορούσαν να τους απομακρύνουν. Η έρευνα κράτησε δύο χρόνια, στοίχισε 300.000 δολάρια και οδήγησε τον εισαγγελέα της Λουιζιάνα να ξανανοίξει τον σχετικό φάκελο που είχε εγκαταλειφθεί τρία χρόνια νωρίτερα λόγω έλλειψης στοιχείων.

Μα είναι δυνατόν σε μια εποχή κρίσης σαν τη σημερινή να χρηματοδοτούν οι εκδότες τόσο φιλόδοξες έρευνες και να επιτρέπουν σε ρεπόρτερ τους να ασχολούνται για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα με ένα θέμα; Όχι ακριβώς. Η συγκεκριμένη έρευνα, και καμιά δεκαπενταριά ακόμη, ήταν προσφορά (κυριολεκτικά) δύο εβδομηντάχρονων δισεκατομμυριούχων από την Καλιφόρνια. Πρώην ιδιοκτήτες του πιστωτικού ιδρύματος Golden West Financial, η Μάριον και ο Χέρμπερτ Σάντλερ δημιούργησαν το ΡroΡublica, μια μη κερδοσκοπική οργάνωση από 32 μέλη (από τα οποία 19 είναι δημοσιογράφοι), που στεγάζεται στον 23ο όροφο ενός ουρανοξύστη της Νέας Υόρκης και ασχολείται με θέματα που άπτονται του δημοσίου συμφέροντος. «Η δουλειά μας επικεντρώνεται αποκλειστικά σε ιστορίες με ηθική δύναμη, που αποκαλύπτουν την εκμετάλλευση των αδυνάτων από τους ισχυρούς ή την αδυναμία των κυβερνώντων να τιμήσουν την εμπιστοσύνη που τους έδειξαν οι πολίτες», αναφέρεται στην ιστοσελίδα της οργάνωσης. Ρομαντικό, κάπως απλοϊκό- αλλά δουλεύει.

«Περνάμε από την εποχή του ανταγωνισμού στην εποχή της συνεργασίας», λέει η Ρόμπιν Φιλντς, που παραιτήθηκε από τους Λος Άντζελες Τάιμς για να δουλέψει στο ΡroΡublica, και τους τελευταίους δέκα μήνες ασχολείται με τις σύγχρονες θεραπείες της νεφρικής ανεπάρκειας. Πρέπει, βέβαια, να βάζει κάποιος τα λεφτά. Κι όταν δεν υπάρχουν πλούσιοι φιλάνθρωποι, μπορεί οι χρηματοδότες να είναι δραστήριοι πολίτες. Αυτή είναι η ιδέα πίσω από την ιστοσελίδα Spot.Us, που ίδρυσε πριν από έναν χρόνο ο 27χρονος Αμερικανός δημοσιογράφος Ντέιβιντ Κον για να βοηθήσει τους ανεξάρτητους συναδέλφους του. Η αρχή είναι απλή: ένας δημοσιογράφος προτείνει στην ιστοσελίδα μια έρευνα που θέλει να κάνει, οι αναγνώστες τη χρηματοδοτούν και το άρθρο πωλείται στη συνέχεια στις εφημερίδες.

«Ο στόχος δεν είναι τόσο η σωτηρία των εφημερίδων όσο της δημοσιογραφίας», λέει ο Κον στη Λιμπερασιόν . «Κάποιος έχει πει ότι η δημοσιογραφία θα ζήσει και μετά τον θάνατο των μέσων ενημέρωσης. Οι εφημερίδες είναι σημαντικές, αλλά αυτό που χρειάζεται σήμερα είναι να υπερασπιστούμε την πρακτική της δημοσιογραφίας». Η ιδέα λειτουργεί προς το παρόν σε τοπικό επίπεδο. Και έγινε ευρύτερα γνωστή με τη δημοσίευση από τη Νιου Γιορκ Τάιμς ενός ρεπορτάζ για τα σκουπίδια στον Ειρηνικό. Η εφημερίδα έδωσε στη ρεπόρτερ 800 δολάρια και στο σάιτ άλλα 80. Μπορεί να μην είναι το μέλλον της δημοσιογραφίας, αλλά είναι ενδιαφέρον.

Φλόγα και φως

Εδώ και είκοσι χρόνια, κάθε χρόνο, διαβάζει ένα βιβλίο που συστήνει και σε μας να το διαβάζουμε ξανά και ξανά: πρόκειται για τα Χαρτιά του Πίκγουικ, το πρώτο βιβλίο του Κάρολου Ντίκενς.

Το 2003, ο Χάρολντ Μπλουμ είχε δηλώσει δημοσίως ποιους θεωρεί τους μεγαλύτερους εν ζωή Αμερικανούς συγγραφείς: Φίλιπ Ροθ, Τόμας Πίντσον, Κόρμακ ΜακΚάρθι και Ντον ΝτεΛίλο. Σήμερα επιμένει σ΄ εκείνη την άποψή του, παρ΄ όλο που διαπιστώνει ότι τα καλύτερα βιβλία αυτών των συγγραφέων έχουν εκδοθεί εδώ και αρκετά χρόνια. Συγκεκριμένα, και με την παραπάνω σειρά: Αμερικανικό Ειδύλλιο (εκδ. Πόλις) και Το θέατρο του Σάμπαθ (εκδ. Χατζηνικολή), Μason and Dixon (εκδ. Χατζηνικολή), Ματοβαμμένος μεσημβρινός (εκδ. Ζαχαρόπουλος) και Υπόγειος Κόσμος (εκδ. Εστία). Αν πρέπει να επιλεγεί το καλύτερο βιβλίο της τελευταίας δεκαετίας, είναι το τελευταίο. Όσο για τα τελευταία βιβλία του Ροθ, είναι μικρά και συχνά απογοητευτικά.

Ο Αμερικανός συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας, που τον ερχόμενο Ιούλιο κλείνει τα ογδόντα του χρόνια, δεν μασούσε ποτέ τα λόγια του. Ο Δυτικός Κανόνας του, που εκδόθηκε πριν από δεκαπέντε χρόνια, είχε προκαλέσει αρκετές αντιδράσεις για τους συγγραφείς που περιελάμβανε και για εκείνους που παρέλειπε. Όταν η Ντόρις Λέσινγκ κέρδισε το Νόμπελ λογοτεχνίας, έσπευσε να τη χαρακτηρίσει συγγραφέα τέταρτης κατηγορίας. Σε συνέντευξή του που δημοσιεύτηκε την περασμένη εβδομάδα στη Ρεπούμπλικα, εκφράζει την έκπληξή του που η Σουηδική Ακαδημία βραβεύει συγγραφείς σαν τον Λε Κλεζιό και τη Χέρτα Μίλερ. «Είμαστε αντιμέτωποι με έναν αδύναμο και ακρωτηριασμένο λογοτεχνικό κόσμο», δηλώνει. Μόνο με τη βράβευση του Χάρολντ Πίντερ συμφωνεί.

Σε λίγες εβδομάδες θα κυκλοφορήσει στις Ηνωμένες Πολιτείες το καινούργιο βιβλίο του Μπλουμ με τίτλο Ζωντανός Λαβύρινθος:λογοτεχνία και επιρροή. Εδώ απαριθμούνται τριάντα συγγραφείς- από τον Ουόλτ Ουίτμαν και τον Τζάκομο Λεοπάρντι μέχρι τον Ουάλας Στίβενς και τον Τζέημς Τζόυς- που άσκησαν και εξακολουθούν να ασκούν μεγάλη επιρ ροή στον παγκόσμιο πολιτισμό. «Όλοι φοβόμαστε τη μοναξιά, την τρέλλα και το θάνατο», γράφει στην εισαγωγή. «Ο Σαίξπηρ, ο Ουόλτ Ουίτμαν, ο Λεοπάρντι και ο Χαρτ Κρέιν δεν θα θεραπεύσουν αυτούς μας τους φόβους. Κι όμως, αυτοί οι ποιητές μας φέρνουν φλόγα και φως».

Ο μεγαλύτερος εν ζωή ποιητής, για τον Χάρολντ Μπλουμ, είναι ο Τζων Άσμπερυ. Εκτός από τα Χαρτιά του Πίκγουικ, υπάρχει κάποιο άλλο βιβλίο στο οποίο να είναι αφοσιωμένος; «Ναι, η Ιστορία ενός βαρελιού, του Τζόναθαν Σουίφτ. Για μένα, έχει μια θεραπευτική λειτουργία, αφού επιτίθεται στον ενθουσιασμό μου και στο κομμάτι του εαυτού μου που εξακολουθεί να έχει ένα όραμα». Και κάποιοι συγγραφείς τους οποίους θαυμάζει, αλλά τον απωθεί η ιδεολογία τους; «Πολλοί, με πρώτο τον γίγαντα που λέγεται Δάντης».

Η αυτοκριτική των οικονομολόγων

Οι καχύποπτοι θα πουν αμέσως πως για να υιοθετούν αυτό το μέτρο οι ισχυροί, κάποιο λάκκο έχει η φάβα. Όμως, κάποτε, και μόνο η αναφορά στον φόρο Τόμπιν προκαλούσε καγχασμό.

Η πρωτοβουλία ανήκει στον Άντερ Τέρνερ, επικεφαλής της εποπτικής αρχής του βρετανικού χρηματοοικονομικού τομέα. Τον περασμένο Σεπτέμβριο, λίγο πριν αρχίσει η σύνοδος του G20 στο Πίτσμπουργκ, ο λόρδος Τέρνερ τάχθηκε υπέρ της επιβολής φόρου (του λεγόμενου φόρου Τόμπιν, από τον Αμερικανό κεϋνσιανό οικονομολόγο που έζησε τον περασμένο αιώνα) στις χρηματιστηριακές συναλλαγές. Αρχικά, ο πρωθυπουργός Γκόρντον Μπράουν φάνηκε επιφυλακτικός, λέγοντας ότι ένα τέτοιο μέτρο απαιτεί διεθνή συνεργασία. Όσο περνούσε ο καιρός όμως, και βάθαινε η κρίση, η πρωτοβουλία αυτή άρχισε να φεύγει από τον χώρο της φαντασίας και να γίνεται «ρεαλιστική». Σε λίγο καιρό ίσως και να θεωρείται τέχνασμα του κατεστημένου.

Η κρίση προσφέρει μια ευκαιρία να εξεταστούν λύσεις που μέχρι πριν από μερικούς μήνες αποτελούσαν ταμπού, λέει ο Τέρνερ σε συνέντευξή που έδωσε στο περιοδικό Λ΄ Εξπρές μαζί με τον Γάλλο ομόλογό του Ζαν-Πιερ Ζουγέ. «Γιατί δηλαδή να αντιδρούμε με φρίκη κάθε φορά που αναφέρεται ο φόρος Τόμπιν; Ο μόνος λόγος θα ήταν να πιστεύαμε ότι όσο μεγαλύτερη είναι η δράση των χρηματιστών στις αγορές τόσο το καλύτερο για την πραγματική οικονομία. Αλλά κανείς δεν υποστηρίζει πια αυτήν την άποψη». Όπως κανείς δεν ισχυρίζεται πια ότι οι αγορές είναι σε θέση να αυτορυθμιστούν. Ή ότι οι χρηματιστηριακές καινοτομίες είναι πάντοτε θετικές. Αυτό που είναι σίγουρα θετικό είναι ότι οι οικονομολόγοι κάνουν επιτέλους την αυτοκριτική τους.

Οι Βρετανοί πιστεύουν λοιπόν σήμερα περισσότερο από τους Γάλλους στην ανάγκη παρέμβασης του κράτους στη διαχείριση της οικονομίας; Για τον Ζαν-Πιερ Ζουγέ, τον χωροφύλακα του γαλλικού χρηματοοικονομικού τομέα, η αλήθεια είναι πως χάρη στον λόρδο Τέρνερ υπάρχει μια προσέγγιση ανάμεσα στο Παρίσι και το Λονδίνο σε όλα αυτά τα ζητήματα. Οι δύο χώρες συμφωνούν, για παράδειγμα, ότι τα χρηματιστήρια πρέπει να είναι στην υπηρεσία της οικονομίας, πρέπει να έχουν μια κοινωνική χρησιμότητα. Όπως συμφωνούν και ότι πρέπει να φορολογούνται τα υπέρογκα μπόνους που εισπράττουν τα golden boys. Η βρετανική κυβέρνηση το ανακοίνωσε ήδη, η γαλλική ακολουθεί. Ο λόρδος Τέρνερ πιστεύει μάλιστα ότι το μέτρο αυτό πρέπει να επεκταθεί στο ποδόσφαιρο και τα μέσα ενημέρωσης, όπου ορισμένοι έχουν επίσης προκλητικές αμοιβές.

Και η ενίσχυση του χρηματοπιστωτικού συστήματος με δισεκατομμύρια δολάρια; Ήταν πραγματικά απαραίτητη; «Αν τον Οκτώβριο του 2008 είχαμε αποφασίσει ότι έπρεπε να δοθεί προτεραιότητα στην τιμωρία όσων διέπραξαν λάθη, θα είχαμε σήμερα μια οικονομική καταστροφή ανάλογη με του ΄29», λέει ο Τέρνερ. Υπάρχει βέβαια μια λεπτομέρεια: όπως έγραψε προχθές η Ομπζέρβερ, πολλές τράπεζες διασώθηκαν χάρις σε χρήματα από το εμπόριο ναρκωτικών και το οργανωμένο έγκλημα. Συνολικά, στην υπόθεση αυτή ξεπλύθηκαν 352 δισεκατομμύρια δολάρια...

Πράσινη λογοτεχνία

«Πού είναι η λογοτεχνία της κλιματικής αλλαγής; Η απουσία μιας δημιουργικής απάντησης είναι προφανής. Και γίνεται ακόμη πιο αισθητή αν συγκριθεί με την πληθώρα των έργων που εμπνέονται από την πυρηνική απειλή».

Αυτά παρατηρούσε το 2005 ο κριτικός λογοτεχνίας της Γκάρντιαν Ρόμπερτ ΜακΦάρλαν, επισημαίνοντας μία σειρά από λόγους για τους οποίους το θέμα του περιβάλλοντος δεν προσείλκυε τους συγγραφείς: η απουσία εικαστικών συμβόλων (όπως το κόκκινο κουμπί για πυρηνικά όπλα), η βραδύτητα των φυσικών φαινομένων που δεν βοηθά τον ρυθμό της αφήγησης, η ανάγκη επιστημονικών γνώσεων, ο φόβος ότι οι αναφορές στις ευθύνες του ανθρώπου θα επηρεάσουν τις πωλήσεις. Τέσσερα χρόνια αργότερα, η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. Δεκάδες μυθιστορήματα και ποιητικές συλλογές εκδίδονται με θέμα το περιβάλλον- κυρίως στις αγγλόφωνες χώρες- ενώ μόνο στο Λονδίνο παίζονται αυτό τον καιρό τρεις θεατρικές παραστάσεις με αυτό το περιεχόμενο.

Ο Μάικλ Μπερντ είναι ένας πενηντάχρονος αμετανόητος γυναικάς, που έχει κερδίσει το Νόμπελ Φυσικής και διευθύνει χωρίς μεγάλο ενθουσιασμό ένα κυβερνητικό πρόγραμμα για την πάταξη της κλιματικής αλλαγής. Η Ρεν και η Τόμπι είναι οι μοναδικές γυναίκες που έχουν επιβιώσει από μια φυσική καταστροφή. Ο πρώτος είναι ο πρωταγωνιστής του τελευταίου βιβλίου του Ίαν ΜακΓιούαν με τον τίτλο Solar, που θα κυκλοφορήσει τον ερχόμενο Μάρτιο. Οι δύο γυναίκες πρωταγωνιστούν στη Χρονιά της Πλημμύρας, ένα βιβλίο της Καναδής Μάργκαρετ Άτγουντ που κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Βρετανία. Ο Μάικλ είναι διασκεδαστικός. «Το θέμα του κλίματος είναι τόσο σοβαρό και κολοσσιαίο ώστε θα μπορούσε να σκοτώσει ένα μυθιστόρημα, να το πνίξει, να το ακυρώσει. Αισθάνθηκα, έτσι, την ανάγκη να εισαγάγω μερικά κωμικά στοιχεία», λέει ο ΜακΓιούαν. Η Ρεν και η Τόμπι, πάλι, είναι τραγικές. Ωστόσο τα μέρη στα οποία έχουν καταφύγει για να γλιτώσουν, ένα σεξ κλαμπ και ένα spa, απαλύνουν λίγο τον ζόφο.

«Η λογοτεχνία της κλιματικής αλλαγής υπάρχει και βρίσκει τον δρόμο της», απαντά λοιπόν σήμερα ο ΜακΦάρλαν από τις σελίδες της Κοριέρε. Οι συγγραφείς γράφουν, αλλά και αντιπαρατίθενται. Μέσα από περιοδικά: το «Granta» αφιέρωσε ένα ολόκληρο τεύχος στη νέα τάση. Μέσα από πνευματικά ιδρύματα: το Βρετανικό Συμβούλιο εξέδωσε μια ποιητική συλλογή για την κλιματική αλλαγή με τον τίτλο «Νιώθοντας την πίεση». Μέσα από ιστοσελίδες: η Άμπι Γκάρινγκτον, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, δημοσιεύει στο μπλογκ της (www.springcoppice. blogspot.com) πολύ ενδιαφέρουσες απόψεις. Στην ευαισθητοποίηση γύρω από αυτό το θέμα βοηθούν ασφαλώς και πρωτοβουλίες όπως το Cape Farewell Ρroject, που στέλνει τα τελευταία χρόνια συγγραφείς και καλλιτέχνες στην Αρκτική.

Μπορεί η λογοτεχνία να σώσει τον πλανήτη; Ασφαλώς όχι. Μπορεί όμως να μας κάνει να τον γνωρίσουμε, να τον αγαπήσουμε και να τον προστατεύσουμε. Δεν είναι λίγο.

Η αποθέωση του κύκλου

Ένας από τους γνωστότερους πίνακες του Βασίλι Καντίνσκι, που εκτίθεται αυτές τις ημέρες στο Μουσείο Γκούγκενχαϊμ της Νέας Υόρκης, έχει τον μάλλον πεζό τίτλο «Διάφοροι Κύκλοι». Την εποχή που τον φιλοτεχνούσε, το 1926, ο Ρώσος ζωγράφος είχε αρχίσει να μαζεύει επιστημονικές εγκυκλοπαίδειες και επιθεωρήσεις. Ίσως από εκεί άρχισε να αγαπά τόσο πολύ τον κύκλο, που «είναι ταυτόχρονα σταθερός και ασταθής», «σκληρός και μαλακός», «μια μοναδική ένταση που κουβαλάει μέσα της αμέτρητες εντάσεις». Τον αγάπησε τόσο πολύ, ώστε εκτόπισε από την πρώτη θέση της φαντασίας του το έμβλημα της ρωσικής του νιότης, το άλογο.

Είναι αλήθεια ότι η ζωή του καλλιτέχνη ακολούθησε μια κυκλική μορφή: γεννήθηκε τον Δεκέμβριο του 1866 και πέθανε τον ίδιο μήνα του 1944. Εμπνεόμενη ίσως από το ότι πάλι Δεκέμβριο έχουμε, η Νάταλι Άνγκιερ των Νιου Γιορκ Τάιμς θέλησε να τιμήσει τον Καντίνσκι υμνώντας τον κύκλο και τη σφαίρα. Ο ήλιος είναι μια γιγαντιαία σχεδόν τέλεια σφαίρα που ακτινοβολεί ενέργεια, γύρω από την οποία κινούνται σε τροχιά στρογγυλοί πλανήτες. Στρογγυλός σαν γυάλινος βόλος είναι ο βολβός του ματιού, όπως βέβαια και το γυναικείο στήθος με τη ρώγα του. Τα ωάρια τόσο του ανθρώπου όσο και των άλλων ειδών δεν έχουν καθόλου σχήμα αυγού: είναι σφαιρικά, κι άμα δεις τα ανθρώπινα ωάρια στο μικροσκόπιο μοιάζουν με ήρεμους ήλιους που έχουν πίσω τους στεφάνες του Καντίνσκι.

«Η σφαίρα είναι ο πιο συμπαγής τρόπος για να πάρει μορφή ένα αντικείμενο», λέει ο Ντένις Ντάτον, ένας θεωρητικός της εξέλιξης στο Πανεπιστήμιο του Καντέρμπερι. Όταν οι σταγόνες της βροχής γεννιούνται στα σύννεφα δεν έχουν απιοειδή μορφή όπως τα δάκρυα στα κόμικς, αλλά θυμίζουν περισσότερο υγρές υδρογείους. Μόνο την ώρα που πέφτουν χάνουν τη συμμετρία τους, με το κάτω μέρος να γίνεται πιο επίπεδο ενώ η κορυφή παραμένει στρογγυλή. Άλλες φορές η στρογγυλότητα είναι απλώς θέμα Φυσικής. «Το σχήμα οποιουδήποτε αντικειμένου προκύπτει από την ισορροπία μεταξύ δύο αντίθετων δυνάμεων», τονίζει ο Λάρι Λίμποβιτς από το Αtlantic University της Φλόριντας. «Ένα αντικείμενο είναι στρογγυλό όταν αυτές οι δυνάμεις είναι ισοτροπικές, δηλαδή το αποτέλεσμά τους είναι το ίδιο σε όλες τις κατευθύνσεις».

Η σφαίρα είναι επίσης σκληρή. Αν θέλει κάποιος να κατασκευάσει μια δεξαμενή χρησιμοποιώντας τα ελάχιστα δυνατά υλικά, πρέπει να την κάνει σφαιρική. Αυτός είναι και ο λόγος που όταν μαγειρεύουμε ένα λουκάνικο Φρανκφούρτης, σκίζεται πάντα κατά μήκος. Το καμπύλο μέρος έχει την αντοχή μιας σφαίρας, ενώ ο άξονας ενός παραλληλεπιπέδου. Ο ανταγωνισμός είναι άνισος.

Άγνωστο αν ο Καντίνσκι είχε όλα αυτά στο μυαλό του. Για κείνον, παρατηρεί η επιμελήτρια της έκθεσης Τρέισι Μπάσκοφ, ο κύκλος ήταν πάνω απ΄ όλα μέρος μιας «γλώσσας του σύμπαντος».

Με τους μηχανικούς ή με τους κτηνίατρους;

Σύμφωνα με τους ειδικούς, το όριο για τη διατήρηση του ανθρώπινου πολιτισμού στον πλανήτη είναι τα 350 μέρη διοξειδίου του άνθρακα ανά εκατομμύριο. Είμαστε ήδη στα 390.

Ας πούμε ότι ετοιμάζεστε να επιβιβαστείτε σε ένα αεροπλάνο κι έρχονται οι ειδικευμένοι μηχανικοί με τα πτυχία τους και την εμπειρία τους και σας λένε ότι μελέτησαν τον κινητήρα και είναι ελαττωματικός. Μόλις απογειωθεί το αεροπλάνο, θα γίνει έκρηξη. Παθαίνετε μεγάλη ταραχή και τότε έρχονται κάποιοι περίεργοι τύποι, κτηνίατροι, υδραυλικοί, δημοσιογράφοι, και επιχειρούν να σας καθησυχάσουν. Μελέτησαν, λέει, τα γραφήματα και δεν υπάρχει κανείς κίνδυνος, οι μηχανικοί θέλουν απλώς να σας τρομάξουν. Τι θα κάνετε;

Ο δημοσιογράφος Johann Ηari της Ιντιπέντεντ χρησιμοποίησε αυτό το παράδειγμα για να δείξει τη δυσαναλογία ανάμεσα στους χιλιάδες κλιματολόγους που μελετούν και προειδοποιούν για τους κινδύνους από τις κλιματικές αλλαγές και διαφόρους άσχετους, που λένε ότι αυτά είναι παραμύθια. Τις τελευταίες ημέρες, με αφορμή και το υποτιθέμενο σκάνδαλο με την υποκλοπή των e-mails του Πανεπιστημίου της Εast Αnglia, έχουμε ακούσει τα πιο απίθανα πράγματα από ανθρώπους σαν τη Σάρα Πέιλιν, τον επικεφαλής της σαουδαραβικής αντιπροσωπείας στην Κοπεγχάγη, τον Τσέχο πρόεδρο Βάτσλαβ Κλάους ή τον παρουσιαστή του Fox Νews, Γκλεν Μπεκ. Για τους ανθρώπους αυτούς, ο μεγάλος εχθρός της προόδου είναι σήμερα ο... Αλ Γκορ.

Ο 45χρονος Δανός οικονομολόγος Μπγιορν Λόμποργκ, από τους πιο παλιούς και πιο γνωστούς αμφισβητίες της κυρίαρχης άποψης για το κλίμα, είναι πολύ σοβαρότερος. Κι έχει αναθεωρήσει πια κάποιες παλιές του απόψεις. «Η υπερθέρμανση της Γης είναι γεγονός και δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι προκαλείται από τον άνθρωπο», λέει σε συνέντευξή του στη Ρεπούμπλικα ο άνθρωπος που έχει περιληφθεί από το ΤΙΜΕ στις εκατό προσωπικότητες με τη μεγαλύτερη επιρροή στον πλανήτη. Ο Λόμποργκ αναγνωρίζει ότι οι εκθέσεις της Διακυβερνητικής Επιτροπής του ΟΗΕ για την κλιματική αλλαγή (Ιpcc) αποτελούν την πιο αξιόπιστη πηγή γνώσης για το θέμα. Δεν πιστεύει όμως ότι το πρόβλημα θα λυθεί με την εξαγγελία φιλόδοξων, αλλά μη ρεαλιστικών, στόχων για τη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου. Αντί γι΄ αυτό, προτείνει να διατεθεί το 0,2% του παγκόσμιου ΑΕΠ για την ανάπτυξη πράσινων τεχνολογιών. Όταν αυτές οι τεχνολογίες αρχίσουν να χρησιμοποιούνται ευρέως, η μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα θα είναι πια εφικτή.

Ανάλογη επιχειρηματολογία χρησιμοποιούν και οι συγγραφείς του βιβλίου SuperFreakonomics. Για να γίνουν θυσίες, λένε, χρειάζονται κίνητρα, χρειάζονται έτοιμες και καλά επεξεργασμένες εναλλακτικές λύσεις. Σωστό- μόνο που είναι ένα επιχείρημα για δύο δεκαετίες πίσω. Τώρα πια δεν υπάρχει η πολυτέλεια του χρόνου. Το πρόβλημα με τις εξαγγελίες των κυβερνήσεων δεν είναι (μόνο) η δυσκολία εφαρμογής τους, αλλά η ατολμία τους. Ενώ εμείς κουβεντιάζουμε, το Τουβάλου κινδυνεύει να βουλιάξει.

Unus homo, nullus homo

Την ημέρα που η Γαλλία νίκησε την Ιρλανδία- με γκολ που προήλθε από χέρι του Τιερί Ανρί- τα Ηλύσια Πεδία γέμισαν με οπαδούς που πανηγύριζαν. Λογικό. Μόνο που πανηγύριζαν για άλλο αγώνα.

Και συγκεκριμένα για τη νίκη της Αλγερίας επί της Αιγύπτου, που χάρισε στην πρώτη την πρόκριση στο Μουντιάλ. Το πλήθος αποτελούνταν από παιδιά μεταναστών. Και η σημαία που κρατούσαν δεν ήταν η τρίχρωμη γαλλική, αλλά η πρασινόλευκη αλγερινή με την κόκκινη ημισέληνο. Τι ήταν λοιπόν αυτοί οι ασεβείς νεαροί: Γάλλοι ή ξένοι; Σε αυτό το ερώτημα αποσκοπεί να απαντήσει η συζήτηση για τη γαλλική ταυτότητα που ξεκίνησε με πρωτοβουλία του προέδρου Σαρκοζί και αυτή την εβδομάδα έφτασε στην Εθνοσυνέλευση. Μέχρι στιγμής, όμως, τα αποτελέσματα δεν είναι και πολύ ενθαρρυντικά. Ο πρώην πρωθυπουργός ΖανΠιερ Ραφαρέν δήλωσε ότι η συζήτηση στερείται ενδιαφέροντος. Η ηγέτις της αντιπολίτευσης Μαρτίν Ομπρί, σε μια από τις καλύτερες ομιλίες που έχει κάνει, κατήγγειλε τον εκβιασμό του τύπου «είτε αγαπάς τη Γαλλία είτε την εγκαταλείπεις». Η Γαλλία που θέλουμε, είπε, είναι η Γαλλία που λέει: «Αγαπάς τη Γαλλία, κτίσ΄ την λοιπόν μαζί μας».

Πολύ πιο εύγλωττο, αντίθετα, είναι το αποτέλεσμα μιας δημοσκόπησης σύμφωνα με την οποία οι μισοί Γάλλοι θα ψήφιζαν υπέρ του να απαγορευτεί η κατασκευή νέων μιναρέδων, όπως έκαναν οι Ελβετοί. Ο υπουργός Βιομηχανίας και δήμαρχος της Νίκαιας Κριστιάν Εστροζί δήλωσε ότι στην πόλη του δεν πρόκειται να κατασκευαστεί ποτέ μιναρές. Μήπως λοιπόν- αναρωτιέται η ανταποκρίτρια των Φαϊνάνσιαλ Τάιμς στο Παρίσι- όλη αυτή η συζήτηση περί ταυτότητας δεν είναι τίποτα άλλο από ένα άτυπο δημοψήφισμα για το 10% του γαλλικού πληθυσμού που είναι μουσουλμάνοι;

Και δεν είναι μόνο η Γαλλία. Αντιδρώντας στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων που καταδίκασε τη χώρα του για την ύπαρξη σταυρών στις σχολικές αίθουσες, και θέλοντας να απαντήσει στην επίθεση «μιας μισαλλόδοξης θρησκείας όπως το Ισλάμ εναντίον της ιταλικής ταυτότητας», ο υφυπουργός Μεταφορών Ρομπέρτο Καστέλι- που ανήκει στην ξενοφοβική Λέγκα του Βορρά- πρότεινε να προστεθεί ο σταυρός στη σημαία της χώρας. «Ο προσδιορισμός της ταυτότη τας είναι εκ των πραγμάτων μια διαδικασία αποκλεισμού», λέει στην Ελ Παΐς ο Ιταλός φιλόσοφος Τζοβάνι Σαρτόρι. «Παρά ταύτα, η εθνική ταυτότητα αποτελεί ένα στοιχείο αναπαλλοτρίωτο, και το να επιτραπεί η απώλειά της θα ήταν ένα σοβαρό λάθος. Οι κοινωνίες δεν μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς καθαρό και στέρεο συνεκτικό ιστό, γιατί τότε οι πολίτες θα ήταν μεμονωμένα άτομα». Unus homo,nullus homo, έλεγαν στην αρχαία Ρώμη. Ένας άνθρωπος μόνος του δεν είναι άνθρωπος. Μια εξατομικευμένη κοινωνία είναι μια συλλογικότητα αναποτελεσματική και δυστυχισμένη.

Αν θέλουμε να λύσουμε το πρόβλημα της ενσωμάτωσης απομονωμένων μειοψηφιών στις κοινωνίες μας- τονίζει ο Σαρτόρι- πρέπει να αναρωτηθούμε σε ποιες ηθικο-πολιτικές αξίες θα στηριχθεί αυτή η ενσωμάτωση. Και να το κάνουμε γρήγορα, δεν έχουμε καιρό.