Φασισμός λάιτ

Ο Στεφάν Γκιγιόν είναι γάλλος ηθοποιός. Η κ. Ντιπουί είναι η γλυκειά κυρία που φρόντισε τα παιδιά του και τα εγγόνια του. Είχαν να βρεθούν δεκαπέντε χρόνια. Τις προάλλες συναντήθηκαν τυχαία σε μια λεωφόρο του Παρισιού. Αγκαλιάστηκαν, φιλήθηκαν, τι κάνουν τα παιδιά, πώς περνάνε τα χρόνια, κι ύστερα έπιασαν τα πολιτικά. Η κ. Ντιπουί έλαμπε: η ίδια και ο σύζυγός της θα ψηφίσουν τον Απρίλιο τη Μαρίν Λεπέν! «Σας το εμπιστεύομαι γιατί σας εκτιμώ», είπε στον παλιό της εργοδότη. Κι όταν είδε την απογοήτευση ζωγραφισμένη στο πρόσωπό του, προσπάθησε να δικαιολογηθεί: «Ο Ρενέ είναι άνεργος, στην Πεζώ-Σιτροέν έκαναν πρόγραμμα αναδιάρθρωσης, και με τα δικά μου 800 ευρώ τον μήνα δεν μπορούμε να ζήσουμε. Αποφασίσαμε λοιπόν να ψηφίσουμε τη Μαρίν!» Ο διάλογος που ακολούθησε μεταφέρθηκε από τον ηθοποιό στο χθεσινό φύλλο της Λιμπερασιόν.

Γ: «Τη `Μαρίν`; Την ακροδεξιά κόρη του ακροδεξιού Λεπέν; Κι από πότε αποκτήσατε τέτοια οικειότητα μαζί της ώστε να την αποκαλείτε με το μικρό της όνομα;»

Ν: «Ελάτε τώρα, κύριε Γκιγιόν, η Μαρίν δεν έχει καμιά σχέση με τον πατέρα της, είναι μια απλή γυναίκα, όπως εσείς κι εγώ».

Γ: «Η Μαρίν δεν μπορεί να είναι κάποιος `όπως εσείς κι εγώ`, κυρία Ντιπουί, είναι αδύνατον. Από την ώρα που γεννήθηκε, γαλουχήθηκε με τις ιδέες του πατέρα της. Τα σκυλιά δεν μπορούν να γεννήσουν γάτες!»

Ν: «Κάνετε λάθος, είδα ένα ρεπορτάζ για τα παιδικά της χρόνια στο Μοντρτού, ήταν μια αληθινή οικογένεια, ενωμένη, ευτυχισμένη και θρήσκα».

Γ: «Μα κυρία Ντιπουί, μπορείτε να φανταστείτε κάποιον να μεγαλώνει στους Λεπέν; Την ατμόσφαιρα στο τραπέζι, τα ρατσιστικά και αντισημιτικά σχόλια, τα ανέκδοτα για τους γκέι, τη σύγκριση της μετανάστευσης με το AIDS;»

Ν: «Υπερβάλλετε, κύριε Γκιγιόν, δεν είστε στην τηλεόραση…»

Γ: «Δεν υπερβάλλω καθόλου, ο Λεπέν έβαζε ναζιστική μουσική στο σπίτι του. Στο γραφείο του είχε τοποθετήσει όλα τα εργαλεία βασανισμού που κράτησε ως αναμνηστικά από τον πόλεμο της Αλγερίας: Φαντάζεστε τη μικρή Μαρίν να του ζητά να υπογράψει μια εργασία για το Ολοκαύτωμα; `Εγώ να υπογράψω μια εργασία γι’αυτή τη λεπτομέρεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου; Πες στην ηλίθια τη δασκάλα σου ότι θέλω να τη δω!`»

Ν: «Είστε κακόπιστος, κύριε Γκιγιόν, όλοι ξέρουν ότι η Μαρίν έχει πάρει τις αποστάσεις της από τον πατέρα της, το είπε στην τηλεόραση!»

Γ: «Το 2006, κυρία Ντιπουί, η Μαρίν Λεπέν πόζαρε χαμογελαστή ανάμεσα σε δύο νεαρούς νεοναζί από τη Λυών με ξυρισμένο κεφάλι. Ο ένας είχε για τατουάζ έναν αγκυλωτό σταυρό με μια νεκροκεφαλή. Το 2006, η Μαρίν Λεπέν ήταν 40 ετών, δεν ήταν πια παιδί».

Ν: «Ισως να είναι λίγο φασίστρια, κύριε Γκιγιόν, αλλά είναι ένας φασισμός λάιτ, εγώ αυτό που θέλω είναι ο Ρενέ να ξαναβρεί τη δουλειά του».

Εντεκα εκατομμύρια εγκληματίες

Πριν από δύο χρόνια, ο Εουχένιο Λεάλ χρειάστηκε να ζητήσει αντίγραφο του ποινικού του μητρώου. Εψαχνε για δουλειά και του το ζητούσαν οι πιθανοί εργοδότες του. Ο Εουχένιο δεν ανησυχούσε, καθώς δεν είχε παραβιάσει στη ζωή του ούτε κόκκινο φανάρι. Μεγάλη ήταν λοιπόν η έκπληξή του όταν διαπίστωσε ότι στο χαρτί που του έδωσαν έγραφε πως έχει διαπράξει ένοπλη ληστεία στη γενέτειρά του. Επρόκειτο για λάθος; Οχι. Απλώς οι κουβανικές Αρχές έκριναν ότι εκτός από τις συλλήψεις, τις πιέσεις και τις απειλές που υφίσταται ο γνωστός διαφωνών, καλό θα ήταν να τον φορτώσουν και με μια ληστεία. Ενας ενοχλητικός πολίτης αντιμετωπίζεται πιο εύκολα από την Αστυνομία αν έχει βαρύ ποινικό μητρώο.

Την ιστορία διηγείται στο μπλογκ της η κουβανή διαφωνούσα Γιοάνι Σάντσες, που δεν κουράζεται να ενημερώνει τη διεθνή κοινότητα για τις κατάφωρες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα της. Σε αυτό το νησί - γράφει - φαίνεται πως δεν υπάρχει ούτε ένας τίμιος άνθρωπος. Και τα έντεκα εκατομμύρια κάτοικοι είναι εγκληματίες του ποινικού δικαίου. Αλλος αγοράζει γάλα από τη μαύρη αγορά, άλλος έχει δορυφορική κεραία στο μπαλκόνι του, κανείς δεν είναι τίμιος, κανείς δεν υπακούει στους νόμους. Και οι μεγαλύτεροι εγκληματίες είναι οι πολιτικοί κρατούμενοι. Οπως ο Ορλάντο Σαπάτα, που πέθανε πριν από δύο χρόνια από απεργία πείνας σε ηλικία 42 ετών. Οπως ο 49χρονος Γκιγιέρμο Φαρίνιας, που είχε μείνει πέρυσι πετσί και κόκαλο ύστερα από 135 ημέρες απεργίας πείνας, και τώρα τον έκλεισαν ξανά στη φυλακή. Οπως ο Βίλμαν Βιγιάρ, που πέθανε την περασμένη εβδομάδα στη φυλακή από τον ίδιο λόγο σε ηλικία 31 ετών. «Ενας εγκληματίας του ποινικού δικαίου», έτσι τον χαρακτήρισε η Γκράνμα στο μονόστηλο που του αφιέρωσε. Το όργανο του καθεστώτος αναφερόταν προφανώς στον λόγο για τον οποίο είχε καταδικαστεί σε τέσσερα χρόνια φυλακή: επειδή έλαβε μέρος σε μια διαδήλωση στην Αβάνα.

Γιατί δεν ξεσηκώθηκε όλος ο κόσμος με τον νέο αυτό θάνατο; Γιατί οι κουβανοί μάρτυρες ήταν πάντα τόσο μόνοι; Η κουβανική δικτατορία τύγχανε πάντοτε ειδικής μεταχείρισης, παρατηρεί ο Πιερλουίτζι Μπατίστα στην Κοριέρε ντέλα Σέρα. Διασημότητες όπως ο Ολιβερ Στόουν ή ο Μάικλ Μουρ εξυμνούν τον Κάστρο ή το κουβανικό σύστημα υγείας, χωρίς να συνοδεύουν αυτούς τους ύμνους με μια κριτική για τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η εποποιία της Σιέρα Μαέστρα συγκαλύπτει το εγχώριο απαρτχάιντ που εμποδίζει τους κουβανούς πολίτες να επισκέπτονται τα αγαπημένα νησιά των τουριστών, εκτός αν δουλεύουν στα ξενοδοχεία ή στις παραλίες. Λες και ένας κομμουνισμός με ηχητικό φόντο το «Buena Vista Social Club» είναι λιγότερο ωμός από τους κομμουνισμούς της Ανατολικής Ευρώπης. Λες και ένα γκουλάγκ που λούζεται από τον τροπικό ήλιο είναι λιγότερο γκουλάγκ.

Ενας παρενθετικός επαναστάτης

Οι πολιτικοί αναλυτές σπάνε το κεφάλι τους. «Αυτή η Ιταλία που δείχνει ικανή να γυρίσει βίαια σελίδα και να περάσει ξαφνικά από το τηλεοπτικό ριάλιτι στην αληθινή πραγματικότητα παραμένει ένα μυστήριο», επισημαίνει ο πολιτειολόγος Ιλβο Διαμάντι. Πράγματι. Από τα μπούνγκα-μπούνγκα του Μπερλουσκόνι, η Ιταλία πέρασε μέσα σε μια νύχτα στις σοβαρές διαπραγματεύσεις του Μάριο Μόντι με τη Μέρκελ. Κι αντί για τηλεοπτικές περσόνες σαν τη Μάρα Καρφάνια, μετέχουν πλέον στην κυβέρνηση άνθρωποι σαν τον Αντρέα Ρικάρντι, που η πρώτη του πράξη όταν ανέλαβε το υπουργείο Διεθνούς Συνεργασίας ήταν να επισκεφθεί τον τάφο του νοτιοαφρικανού μετανάστη Τζέρι Μάσλο, ο οποίος δολοφονήθηκε από ρατσιστές στη Βίλα Λιτέρνο το 1989.

Μπορεί ένας άνθρωπος να μεταμορφώσει μια χώρα; Ή απλώς η «βαθιά Ιταλία» ανέθεσε σε έναν τεχνοκράτη να βγάλει τα κάστανα από τη φωτιά και γρήγορα θα επιστρέψει στα γνωστά σπορ της διαφθοράς, της φοροδιαφυγής και του ρατσισμού; Σε αντίθεση με τον Λουκά Παπαδήμο, ο Προφεσόρε έχει τόσο τον απόλυτο έλεγχο της κυβέρνησής του όσο και ένα επαρκές χρονικό περιθώριο δράσης. Και προχώρησε από την πρώτη στιγμή σε κινήσεις ισχυρού συμβολικού χαρακτήρα. Περιόρισε κατά τα δύο τρίτα τον χώρο που είναι στη διάθεσή του στο Palazzo Chigi. Μείωσε στο μισό τα κρατικά αυτοκίνητα. Ανήγγειλε την αναδιανομή των συχνοτήτων του επίγειου ψηφιακού δικτύου που ο Μπερλουσκόνι είχε χαρίσει κατά το ήμισυ στη δημόσια τηλεόραση και κατά το άλλο ήμισυ στον δικό του όμιλο, τον Mediaset. Και την παραμονή της Πρωτοχρονιάς έστειλε το ιταλικό ΣΔΟΕ στο διάσημο χειμερινό θέρετρο Κορτίνα ντ' Αμπέτσο, όπου οι καταστηματάρχες ειδών πολυτελείας έκαναν ώς τότε πάρτι.

Οι ουσιαστικές μάχες, βέβαια, μόλις τώρα ξεκινούν. Παρ' όλο που γνωρίζει ότι η κυβέρνησή του δεν αποτελεί παρά μια μη εκλεγμένη παρένθεση, ο Μόντι είναι αποφασισμένος να προχωρήσει σε μια πραγματική επανάσταση, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό της χώρας του. Εδώ, ανοίγει μέτωπο εναντίον όσων εμποδίζουν τον υγιή ανταγωνισμό, όπως οι ταξιτζήδες, οι φαρμακοποιοί, οι γιατροί, οι δικηγόροι και οι συμβολαιογράφοι. Εκεί, λέει ανοιχτά στην Ανγκελα Μέρκελ ότι ο ιταλικός λαός περιμένει επιβράβευση για τις θυσίες του. Αντί να παπαγαλίζει τα γνωστά συνθήματα εναντίον των οίκων αξιολόγησης, δεν διστάζει να δηλώσει στους «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» ότι συμφωνεί απολύτως με τη διατύπωση της τελευταίας ανακοίνωσης της Standard & Poor's. Κι όταν τον ρωτούν πού μένει, δεν ντρέπεται να απαντήσει: «Στη Ρώμη και στις Βρυξέλλες».

Ο Σούπερ Μάριο έχει συνεργάτες που μιλούν λίγο και δουλεύουν πολύ. Εχει επίσης την τύχη να μην εξαρτάται από τα κόμματα που, εκουσίως ή ακουσίως, του έχουν δώσει χώρο να αναλάβει πρωτοβουλίες. Οι «ΦΤ» τον χαρακτηρίζουν «παρενθετικό επαναστάτη». Ο ίδιος δηλώνει ότι ο στόχος του είναι να κάνει την Ιταλία «μια βαρετή χώρα». Μια χώρα που να τη σέβονται και όχι να γελούν μαζί της.

Νερά μπαίνουν από παντού

Ηταν μια φορά ένα καινούργιο, πολυτελέστατο και ασφαλέστατο κρουαζιερόπλοιο. Τεράστιο, εξοπλισμένο με πισίνες, εστιατόρια, γυμναστήρια και αίθουσες χορού, υπέροχο, η αφρόκρεμα του στόλου των κρουαζιερόπλοιων, το καμάρι της βιομηχανίας. Υπέροχα ήταν όλα τα ταξίδια του, υπέροχο και το τελευταίο δείπνο, στη διάρκεια του οποίου ο ιταλός καπετάνιος ψιθύριζε γλυκόλογα στο αυτί μιας 25χρονης ξανθιάς μπαλαρίνας - που περιέργως δεν περιλαμβανόταν στον κατάλογο των επιβατών - και έπινε στην υγεία και των δυο τους.

Στην υγεία ενός ιταλού καπετάνιου είχε πιει πριν από εβδομήντα σχεδόν χρόνια και ο διάσημος ισραηλινός ποιητής Νάταν Αλτερμαν: «Ο αέρας μαστίγωνε τη θάλασσα κι η θάλασσα μαστίγωνε το πλοίο, αλλά η αποστολή ολοκληρώθηκε. Πίνουμε στην υγειά σου, Καπετάνιε, και υψώνουμε τα ποτήρια μας. Θα συναντηθούμε ξανά σ' αυτά τα νερά» (από το ποίημα «Μια απάντηση σ' έναν ιταλό καπετάνιο», που γράφτηκε μετά το σπάσιμο του βρετανικού αποκλεισμού και την αποβίβαση 252 Εβραίων στη Ναχαρίγια το 1945). Με τον άλλο ιταλό καπετάνιο πάντως, τον Φραντσέσκο Σκετίνο, δεν θα ξανασυναντηθούμε μάλλον σε οποιαδήποτε νερά.

Η σχέση του «Costa Concordia» με το Ισραήλ δεν εξαντλείται σ' αυτή την πρόποση. Οπως γράφει στη «Χααρέτζ» ένας από τους πιο γενναίους ισραηλινούς δημοσιογράφους, ο Γκιντεόν Λέβι, μέχρι τώρα συνέκριναν το Ισραήλ με τον «Τιτανικό», που κατευθυνόταν τυφλά προς τα παγόβουνα, χωρίς το πλήρωμα να αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο. Από 'δώ και μπρος θα το συγκρίνουν με το «Concordia». Γιατί μπορεί οι ηγέτες του να μη χρειάζεται να το σκάσουν για να σώσουν το τομάρι τους - όπως έκαναν ο Σκετίνο και ο υποπλοίαρχος Δημήτρης Χρηστίδης -, το σκάνε όμως καθημερινά από τις ευθύνες τους. Ο Μπέντζαμιν Νετανιάχου και ο Εχούντ Μπαράκ θέλουν απλώς να επιβιώσουν, κι ας πάει στον διάβολο η χώρα. Το δικό τους «Concordia» κινδυνεύει να τσακιστεί στα βράχια εξαιτίας της αλαζονείας τους.

Οι ισραηλινοί πολίτες ακούνε κι αυτοί, όπως άκουγαν οι επιβάτες του «Concordia», ότι δεν συντρέχει λόγος ανησυχίας. Στο κάτω κάτω, η χώρα τους, όπως και το κρουαζιερόπλοιο, είναι η πιο προηγμένη και η καλύτερα εξοπλισμένη. Ο ισραηλινός Πρωθυπουργός, όπως και ο ιταλός καπετάνιος, θέλει μάλιστα να δείξει και στα γύρω νησιά πόσο μεγάλο και δυνατό είναι το καράβι του, κι αυτός είναι ακόμη ένας λόγος που επισπεύδεται η καταστροφή. Μέχρι τότε, πάντως, άρτος, θεάματα και έπαρση.
Οπως και ο Σκετίνο - σημειώνει ο ισραηλινός αρθρογράφος -, ο Νετανιάχου λέει ότι «συντονίζει», αλλά στην πραγματικότητα πίνει καφέ και δεν κάνει τίποτα. Η κατοχή συνεχίζεται, διπλωματική διαδικασία δεν υφίσταται και το μόνο που εξακολουθεί είναι οι μυστηριώδεις δολοφονίες ιρανών πυρηνικών επιστημόνων για να βλέπουν όλοι ποιος έχει το «πάνω χέρι». Ομως το πλοίο έχει γείρει, νερά μπαίνουν από παντού, αν οι επιβάτες δεν πάρουν τα πράγματα στα χέρια τους το ναυάγιο δεν θα αποφευχθεί.

Χακίμ Μπέι, ένας σύγχρονος προφήτης

Ζει σε μια μικρή πόλη κοντά στη Νέα Υόρκη. Αποφεύγει τα μέσα ενημέρωσης όπως το διάβολος το λιβάνι. Το πραγματικό του όνομα είναι Πίτερ Λάμπορν Ουίλσον, αλλά υπογράφει με το ψευδώνυμο Χακίμ Μπέι. Το πιο γνωστό του έργο, οι «Πειρατικές Ουτοπίες», έχει μεταφραστεί σε είκοσι γλώσσες (στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια). Κυκλοφορούν γι’αυτόν όλα τα δυνατά σενάρια, από το ότι είναι ο θεωρητικός των rave parties μέχρι ότι είναι πολλά άτομα ή δεν υπάρχει καθόλου. Είναι ένας μύθος, και ταυτόχρονα ένα φάντασμα. Είναι επίκαιρος σήμερα, όπως ήταν επίκαιροι οι Καταστασιακοί όταν ξέσπασε η εξέγερση του Μάη του ’68. Κατά μία έννοια είναι ένας απ’αυτούς, ο αμερικανός Γκι Ντεμπόρ, με ολίγη από σουφισμό.

Οι Γάλλοι τον θυμήθηκαν με αφορμή την έκδοση ενός βιβλίου με τρία κείμενά του υπό τον γενικό τίτλο «Απαγορευμένη Ζώνη» (Editions de l’Herne). Όπως γράφει ο Ζαν-Κλοντ Γκιγμπό στον Νουβέλ Ομπζερβατέρ, οι αναλύσεις που περιλαμβάνονται εδώ περιστρέφονται γύρω από ένα προαναγγελθέν τριπλό ναυάγιο: του θεάματος, της προσομοίωσης και του κεφαλαίου. Τρία θέματα ξεχωρίζουν. Το πρώτο είναι η προοδευτική εγκατάλειψη των προαστίων της πόλης από το εμπορικό Κράτος. Οι κάτοικοι αυτών των περιοχών είναι σαν τους «επιβάτες που πετάχτηκαν έξω από την Τριανδρία της Ιστορίας». Κι όμως, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, οι απαγορευμένες αυτές ζώνες μπορούν να μετατραπούν σε τόπους απελευθέρωσης.

Το δεύτερο θέμα παραπέμπει στον σουφισμό. Ο όρος που χρησιμοποιεί ο Χακίμ Μπέι είναι «ειδύλλιο» (romance) και αποτελεί τη σύγχρονη εκδοχή του «ευγενή έρωτα» του Μεσαίωνα ο οποίος, υπό την επιρροή του αραβικού πολιτισμού, αποτελούσε μια ασταθή αλλά αισθησιακή σύνθεση ανάμεσα στην ταντρική σεξουαλικότητα και την εξιδανίκευσή της, ανάμεσα στον «Τρελλό έρωτα» του Αντρέ Μπρετόν και τον αρχαίο ερωτισμό.

Το τρίτο θέμα του βιβλίου είναι μια θετική, αλλά ανήσυχη προσέγγιση του Διαδικτύου. Ο συγγραφέας αποφεύγει τον άκριτο έπαινο της «επικοινωνίας» και εκφράζει την ανησυχία ότι η ψηφιακή τεχνολογία και η αποϋλοποίηση του κόσμου μπορεί να οδηγήσουν προς τον αποχωρισμό της επιθυμίας από το σώμα και τον εκφυλισμό της σε εμπόρευμα.

Σε τι μας ενδιαφέρουν όλα αυτά την εποχή της χρηματοπιστωτικής κρίσης (στην Ευρώπη) και της γενικής κατάρρευσης (στην Ελλάδα); Τι επικαιρότητα μπορεί να έχει ένας «οντολογικός αναρχικός», όπως αποκαλεί ο Χακίμ Μπέι τον εαυτό του; Η απάντηση βρίσκεται στην απήχηση των βιβλίων του. Την παραμονή όλων των μεγάλων ιστορικών γεγονότων – σημειώνει οι Γκιγμπό – πάντα προς το περιθώριο στρεφόμαστε. Και διαπιστώνουμε τότε ότι ένα μάγμα περίμενε την ώρα του για να αναβλύσει. Όταν επιπλέον η διανόηση δείχνει να βράζει στο ζουμί της, όταν οι καθηγητές και οι ειδικοί δυσκολεύονται να αρθρώσουν έναν πολιτικό λόγο, η παρέμβαση ενός Αγνώστου, ενός ανθρώπου για τον οποίο δεν υπάρχουν καν φωτογραφίες, αποκτά μυθικό χαρακτήρα. Κάθε εποχή έχει ανάγκη από τους προφήτες της.

Είδος υπό εξαφάνιση;

Κι αυτή η κρίση, όπως η χρηματοπιστωτική, ξεκίνησε από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Σύμφωνα με την τελευταία έρευνα του ιδρύματος Pew για τα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης, την τελευταία δεκαετία έχει απολυθεί το ένα τρίτο των επαγγελματιών δημοσιογράφων. Μόνο τα τρία τελευταία χρόνια έχουν χάσει τη δουλειά τους στη χώρα αυτή 11.000 δημοσιογράφοι και έχουν κλείσει πάνω από 15 εφημερίδες. Πολύ γρήγορα, ο τυφώνας πέρασε τον Ατλαντικό και έπληξε βίαια την Ευρώπη. Στην Ιταλία, η δραστική μείωση των επιδοτήσεων θέτει σε κίνδυνο 100 εφημερίδες. Στην Ισπανία, έχουν χαθεί την τελευταία τριετία 5.000 θέσεις εργασίας. Χιλιάδες άνθρωποι έχουν χάσει τη δουλειά τους και στην Ελλάδα.

«Τα παραδοσιακά μέσα δέχονται μεγάλη πίεση και επιταχύνουν τη μετατροπή τους σε ηλεκτρονική μορφή», επισημαίνει στη Λιμπερασιόν ο κοινωνιολόγος των μέσων ενημέρωσης Ζαν-Μαρί Σαρόν. «Μεγάλοι όμιλοι όπως ο Λαγκαρντέρ, ο RTL ή ο Μονταντόρι δεν βρίσκονται πλέον σε δυναμική ανάπτυξης και προσπαθούν να επικεντρωθούν στις πιο σταθερές πλευρές της δραστηριότητάς τους». Τα προβλήματα που υπήρχαν ήδη (πτώση της διαφήμισης, ανταγωνισμός του Διαδικτύου, μείωση της κυκλοφορίας) οξύνθηκαν με την οικονομική κρίση. Και τα αποτελέσματα είναι καταστροφικά, αν και διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Στη νότια Ευρώπη, για παράδειγμα, ο λαϊκός Τύπος μάλλον απουσιάζει, γεγονός που καθιστά πιο ευάλωτα τα μέσα ενημέρωσης αφού εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη διαφήμιση.

Πολλά θα εξαρτηθούν από τον ρόλο που θα παίξει το Κράτος, τονίζει η γαλλική εφημερίδα. Στη Γαλλία, οι κρατικές επιδοτήσεις εξασφαλίζουν προς το παρόν μια ισορροπία. Στην Ιταλία, όμως, ο Μάριο Μόντι ανακοίνωσε ότι οι επιδοτήσεις θα μειωθούν φέτος σε 53 εκατομμύρια ευρώ, έναντι 70 εκατομμυρίων το 2010. Στο μέλλον, μάλιστα, θα χορηγούνται σε συνάρτηση με την πραγματική κυκλοφορία των εφημερίδων και όχι με το τιράζ τους. «Είναι αδιανόητο να καταργηθούν εντελώς οι επιδοτήσεις, που εγγυώνται μια πλουραλιστική ενημέρωσης», δήλωσε ο ιταλός πρωθυπουργός. «Σε μια περίοδο όμως που κάθε ευρώ που δαπανά το Κράτος πρέπει να αποτελεί αντικείμενο ελέγχου, δεν μπορούμε να αναβάλλουμε συνεχώς την αντιμετώπιση του προβλήματος».

«Είμαστε είδος που απειλείται με εξαφάνιση», λέει η Μάχις Ιγκλέσιας, πρόεδρος της Ομοσπονδίας Ενώσεων ισπανών δημοσιογράφων. Η νέα κυβέρνηση του Μαριάνο Ραχόι ανακοίνωσε ότι ο προϋπολογισμός των δημοσίων ραδιοτηλεοπτικών μέσων θα μειωθεί κατά 200 εκατομμύρια ευρώ. Σε αντιστάθμισμα, ενδέχεται να επιτραπεί και πάλι η διαφήμιση στη δημόσια τηλεόραση, που είχε καταργηθεί το 2010 στα πρότυπα της Γαλλίας. Αντιδρούν όμως οι ιδιωτικοί σταθμοί, που δεν θέλουν η διαφημιστική πίττα να κοπεί σε περισσότερα κομμάτια.

Οσο για την Ελλάδα, η συζήτηση για τους τρόπους αντιμετώπισης της κρίσης δεν είναι αυτό που θα λέγαμε πλούσια. Η απεργιακή κινητοποίηση που ξεκίνησε σήμερα εντάσσεται στην «ολομέτωπη μέχρι τέλους σύγκρουση με την κυβέρνηση, την τρόικα και τους εργοδότες», όπως αναφέρεται στην τελευταία ανακοίνωση της ΕΣΗΕΑ. Το ζήτημα είναι για ποιον θα έλθει το τέλος.

Η επανάσταση της αξιοπρέπειας

Στο βιβλίο της «Η αξιοπρέπεια των αστών: Γιατί τα οικονομικά δεν μπορούν να εξηγήσουν τον σύγχρονο κόσμο» (2011), η αμερικανίδα ιστορικός και οικονομολόγος Ντίρντρι ΜακΚλόσκι επισημαίνει ότι η Βιομηχανική Επανάσταση – το Μεγάλο Γεγονός, όπως το αποκαλεί – δεν ήταν αποτέλεσμα μόνο οικονομικών παραγόντων, όπως η δραστική μείωση του κόστους των μεταφορών ή οι εγγυήσεις στην ιδιοκτησία της γης. Ο αποφασιστικός σπινθήρας ήταν η αλλαγή στάσης απέναντι στη μεσαία τάξη, και ιδίως τους εμπόρους και τους βιοτέχνες. Ακριβώς επειδή τους δόθηκε μια κοινωνική αξιοπρέπεια που δεν είχαν, έλαβε η βιομηχανική παραγωγή αυτή την τεράστια ώθηση. Ο πλούτος έπαψε να αποτελεί στίγμα για τις κατηγορίες αυτές και η κατάκτησή του με τα χέρια δεν αντιμετωπιζόταν πια ως μια κατακριτέα δραστηριότητα. Η επανάσταση της αξιοπρέπειας των αστών ξεκίνησε από τη βόρεια Ευρώπη και συνοδεύτηκε από τη μείωση των εισοδημάτων των μη αστών: των πολεμιστών, των αριστοκρατών που ζούσαν από την έγγεια πρόσοδο, του κλήρου.

Το πρόβλημα σήμερα είναι ποιες τάξεις και δραστηριότητες πρέπει να αποκτήσουν αξιοπρέπεια, ώστε ένα νέο Μεγάλο Γεγονός όχι μόνο να παραγάγει πλούτο, αλλά και να αποκτήσει ρίζες. Η διατύπωση αυτού του ερωτήματος, γράφει η Μπάρμπαρα Σπινέλλι στη Ρεπούμπλικα, σημαίνει όχι μόνο να δώσουμε χώρο και φωνή σε άτομα και επαγγέλματα που δεν έχουν εκτιμηθεί αρκετά, αλλά και να αποφασίσουμε τι ανάπτυξη θέλουμε, μια ανάπτυξη ασφαλώς διαφορετική από εκείνη που ξεκίνησε με τη Βιομηχανική Επανάσταση. Στην Ευρώπη, πρέπει να επενδύσουμε όχι σε βιομηχανίες που μεταναστεύουν στην Ασία ή τη Λατινική Αμερική, όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, αλλά σε παραγωγικές δραστηριότητες που εξασφαλίζουν τη βιώσιμη ανάπτυξη, δηλαδή την ικανοποίηση των αναγκών της σημερινής γενιάς χωρίς να διακυβεύεται η ικανότητα των μελλοντικών γενιών να ικανοποιούν τις δικές τους ανάγκες: τέτοιες δραστηριότητες είναι οι εναλλακτικές πηγές ενέργειας, τα συλλογικά μέσα μεταφοράς, η έρευνα, ο πολιτισμός, η συμβίωση των πολιτών.

Για μια τόσο σημαντική στροφή, συνεχίζει η αρθρογράφος, δεν αρκούν τα εθνικά κράτη. Το νέο Μεγάλο Γεγονός μόνο η Ενωση μπορεί να το προκαλέσει, κι αυτός είναι ο λόγος που το γερμανικό δόγμα για το «τακτοποιημένο (εθνικό) σπίτι» είναι τόσο βραχυπρόθεσμο. Για να μπορέσει όμως να επενδύσει στο καινούργιο, η Ευρώπη πρέπει να δαπανήσει χρήμα, άρα χρειάζεται έναν ισχυρό προϋπολογισμό. Οσο για τα άτομα και τις τάξεις που πρέπει να τους αποδοθεί αξιοπρέπεια, ανάμεσά τους είναι ασφαλώς οι μετανάστες, χωρίς τους οποίους η χρηματοδότηση του κοινωνικού κράτους είναι αδύνατη. Οι εργαζόμενοι σε επισφαλείς θέσεις, που δεν μπορούν να αξιοποιήσουν την εκπαίδευση που έχουν λάβει. Οι καθηγητές και οι ερευνητές, που τον 19ο αιώνα αποτελούσαν μια ευγενή τάξη και σήμερα είναι περιθωριοποιημένοι.

Με άλλα λόγια, πρέπει να αποδοθεί αξιοπρέπεια στο μέλλον. Να επενδύσουμε σε δραστηριότητες από τις οποίες θα ωφεληθούν, με νέους τρόπους, τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας.

Ο θάνατος ενός δημοσιογράφου

Το φονικό συνέβη την Τετάρτη στη Χομς, την πρωτεύουσα της συριακής εξέγερσης. Και η περιγραφή του από τον κάμεραμαν Κριστόφ Κενκ, όπως δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα της France Televisions, έχει ως εξής: «Μας έβγαλαν για έναν γύρο στην πόλη. Πέσαμε σε μια μικρή διαδήλωση σε μια λεωφόρο, απομακρυνθήκαμε, αρχίσαμε να κάνουμε σχέδια. Και τότε έπεσε ο πρώτος όλμος, σε απόσταση 500 μέτρων από τη διαδήλωση. Προκλήθηκε πανικός. Υστερα έπεσε δεύτερος όλμος, αυτή τη φορά σε ένα σχολείο, που όμως ήταν άδειο. Ο τρίτος όλμος έπεσε στα δέκα μέτρα από μένα, αισθάνθηκα το φύσημα. Τραυματίστηκα ελαφρά, αλλά όλα πάνε καλά. Κι ύστερα έπεσε ο τέταρτος όλμος, στο κτίριο όπου είχε καταφύγει ο Ζιλ Ζακιέ. Εβαλαν τον Ζιλ σ' ένα ταξί για να τον μεταφέρουν στο νοσοκομείο. Οταν όμως είδα τον Ζιλ να βγαίνει και τη γυναίκα του να κλαίει, κατάλαβα ότι είχε σκοτωθεί επιτόπου».

Ο Ζακιέ εργαζόταν για το κανάλι France 2 και είχε φτάσει στη Δαμασκό στις 7 Ιανουαρίου μαζί με τον Κενκ και τη σύντροφό του Καρολίν Πουαρόν που είναι φωτογράφος. Είχε καλύψει ήδη αρκετούς πολέμους, το 2003 μάλιστα είχε βραβευτεί για το ρεπορτάζ του στη Ναμπλούς. Η ομάδα του, στην οποία μετείχαν και άλλοι δημοσιογράφοι, βρισκόταν υπό την «ευθύνη» της αδελφής Μαρί Ανιές, μιας λιβανέζας καλόγριας που ζει στη Συρία και εργάζεται στο τμήμα προπαγάνδας του καθεστώτος. Και η παρακολούθησή τους από τις μυστικές υπηρεσίες ήταν συνεχής. Οταν ο Ζακιέ προσπάθησε να μεταβεί στη συνοικία Μιντάν της Δαμασκού, τον εμπόδισαν. Αντί γι' αυτό, υποχρέωσαν τον ίδιο και την ομάδα του να πραγματοποιήσουν μια προπαγανδιστική επίσκεψη στη Χομς, με τη γνωστή τραγική κατάληξη.

Το επίσημο πρακτορείο ειδήσεων της Συρίας έσπευσε να αποδώσει τον φόνο σε μια «ένοπλη τρομοκρατική οργάνωση», ακολουθώντας την προπαγάνδα του καθεστώτος που ισχυρίζεται ότι τρομοκράτες προσπαθούν να πλήξουν τον ειρηνικό πληθυσμό. Η αλήθεια δύσκολα θα γίνει γνωστή. Εκτός από τον θρήνο των συναδέλφων του όμως, και την οργή όλων των ελεύθερων ανθρώπων για τον φόνο τόσο του Ζακιέ όσο και των άλλων 5.000 ανθρώπων τους τελευταίους δέκα μήνες, εντυπωσιακή είναι η αντίδραση των ίδιων των Σύρων. Το facebook έχει πάρει φωτιά για τον «πρώτο μη σύρο μάρτυρα του ελεύθερου Τύπου», όπως έγραψε η αντιστασιακή Σουχεΐρ Ατασί. Δεν λείπουν εκείνοι που επισημαίνουν μια τραγική ειρωνεία: οι δημοσιογράφοι που μπήκαν παράνομα στη Συρία υπό την προστασία των επαναστατών ή των λιποτακτών του στρατού κατόρθωσαν να βγουν και να μεταδώσουν τα ρεπορτάζ τους ενώ ο Ζακιέ, που μπήκε στη χώρα νόμιμα και είχε άδεια να κάνει τη δουλειά του, σκοτώθηκε!

Λίγες ώρες μετά τον θάνατο του Ζακιέ, ένας σύρος δημοσιογράφος έλαβε το εξής μήνυμα στο τηλέφωνό του: «Γενναίοι δημοσιογράφοι, είδατε τι συνέβη στον γάλλο συνάδελφό σας. Βλέπετε τι συμβαίνει σε όποιον δεν υπακούει. Γυρίστε λοιπόν στα σπίτια σας, δεν θέλουμε να σας βλέπουμε άλλο!».

Ζορρό ή Πηνελόπη;

Η επίθεση ξεκίνησε, είναι σφοδρή και συχνά γίνεται βρόμικη: όταν, για παράδειγμα, συγκρίνονται οι οικονομικές συνέπειες μιας νίκης της Αριστεράς στις προεδρικές εκλογές με τις συνέπειες ενός πολέμου. Οι καρποί είναι ήδη ορατοί. Ο Νικολά Σαρκοζί έχει μειώσει στις δύο μονάδες τη διαφορά του από τον Φρανσουά Ολάντ στον πρώτο γύρο (25% έναντι 27%) και ελπίζει τον Μάιο να κάνει την έκπληξη. Δεν θα είναι εύκολο, δεδομένου ότι οι άλλοι δύο υποψήφιοι – ο Φρανσουά Μπαϊρού και η Μαρίν Λεπέν – θέλουν για τους δικούς τους λόγους την ήττα του σημερινού προέδρου. Οι δημοσκοπήσεις προβλέπουν ότι ο υποψήφιος του Σοσιαλιστικού Κόμματος θα επικρατήσει με 55%. Αλλά ο Σαρκοζί δικαιούται να ελπίζει.

Πού στηρίζει τη μαχητικότητά του; Ο Κλοντ Αλέγκρ, πρώην υπουργός Παιδείας των σοσιαλιστών, υποστηρίζει ότι ο γάλλος πρόεδρος πάσχει από το σύνδρομο του Ζορρό. «Ο ήρωας που κρύβεται πίσω του είναι κατά την άποψή μου ο μασκοφόρος εκδικητής, ο καβαλάρης που εμφανίζεται μέσα από το σκοτάδι για να υπερασπιστεί τους καταπιεσμένους, να αποκαταστήσει τη δικαιοσύνη, να πολεμήσει το ψέμα», γράφει ο Αλέγκρ στο καινούργιο του βιβλίο με τίτλο Σαρκό ή το σύνδρομο του Ζορρό (εκδ. Plon). Τα κυριότερα προσόντα του; «Το θάρρος, η επιδεξιότητα, η πανουργία, και κυρίως η ταχύτητα στη λήψη των αποφάσεων».

Κάνοντας έναν απολογισμό, ο πρώην υπουργός υποστηρίζει ότι ο Σαρκοζί τα πήγε καλύτερα από τον Μιτεράν, και ασφαλώς από τον Σιράκ. Οσο για την αδυναμία του να προωθήσει σημαντικές μεταρρυθμίσεις, δεν φταίει αυτός, αλλά ο «συντηρητισμός της κοινής γνώμης». Και να σκεφτεί κανείς ότι ορισμένοι κριτικοί χαρακτήρισαν το βιβλίο αυστηρό απέναντι στον πρόεδρο…

Πιο ενδιαφέρον, αλλά με λιγότερο πιασάρικο τίτλο, είναι το βιβλίο Η πενταετία των 500 δισεκατομμυρίων (εκδ. Mille et Une Nuits), που έγραψαν οι Μελανί Ντελάτρ και Εμανιέλ Λεβί. Όπως επισημαίνουν οι συγγραφείς, από τότε που ανέλαβε την εξουσία ο Σαρκοζί το χρέος της Γαλλίας αυξήθηκε από 1,15 σε 1,78 τρισεκατομμύρια ευρώ. Από την αύξηση των 630 δισεκατομμυρίων ευρώ, μόνο τα 109 μπορούν να αποδοθούν στην οικονομική κρίση. Για τα υπόλοιπα 521 δισεκατομμύρια φέρει αποκλειστική ευθύνη ο Σαρκοζί!

Αντί για το σύνδρομο του Ζορρό, οι δύο συγγραφείς υποστηρίζουν ότι ο Σαρκοζί πάσχει από το σύνδρομο της Πηνελόπης: διαλύει συνεχώς αυτά που έχει κάνει, καθώς δεν είχε ποτέ ένα πραγματικό ιδεολογικό υπόστρωμα στην οικονομική του πολιτική. Όταν ανέλαβε την προεδρία, φλερτάριζε τη Βρετανία και αγνοούσε τη Γερμανία. Σήμερα κάνει ακριβώς το αντίθετο. Ενώ εξελέγη με την υπόσχεση να μειώσει τους φόρους, κατάφερε να τους αυξήσει. Ο πρώτος νόμος που ψήφισε είχε στόχο την ενίσχυση των πλουσίων, με το επιχείρημα ότι έτσι θα ωφεληθεί ολόκληρη η κοινωνία. Στο τέλος της θητείας του κάνει στροφή 180 μοιρών και τάσσεται υπέρ του φόρου Τόμπιν. Νικολά Σαρκοζί, ο βασιλιάς της κωλοτούμπας.

Εκρηξη αυταρχισμού

Η έκφραση αποτελεί κλισέ, αλλά η είδηση για τη σύλληψη του πρώην αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Ιλκέρ Μπασμπούγ προκάλεσε πραγματικά αίσθηση την περασμένη εβδομάδα στην Τουρκία. Όταν ένας δικαστής είναι σε θέση να ανακρίνει επί επτά ώρες έναν τόσο υψηλά ιστάμενο στρατιωτικό, και στη συνέχεια να διατάζει την προφυλάκισή του, τότε πρέπει να έχει προχωρήσει πολύ η δημοκρατία στη γειτονική χώρα. Πολύ περισσότερο μάλιστα που η εξέλιξη αυτή συνοδεύεται από την απαγγελία κατηγοριών εναντίον του στρατηγού Εβρέν, αρχηγού του πραξικοπήματος του 1980, που ενδέχεται να οδηγήσει στην καταδίκη του σε ισόβια κάθειρξη.

Αυτή είναι η μία ανάγνωση. Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά, που αποτυπώνεται στην τελευταία έκθεση του Συμβουλίου της Ευρώπης για το δικαστικό σύστημα και τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Τουρκία. Σύμφωνα με την έκθεση αυτή, που συνέταξε ο Τόμας Χάμαρμπεργκ, η προφυλάκιση ενός κατηγορούμενου μπορεί να διαρκέσει ως και δέκα χρόνια. Η χρησιμοποίηση μυστικών μαρτύρων και η παρεμπόδιση του έργου της υπεράσπισης κονιορτοποιούν ουσιαστικά όλα τα δικαιώματά του. Η αντιτρομοκρατική νομοθεσία μπορεί να χρησιμοποιηθεί εναντίον του ακόμη κι αν δεν υπάρχει η παραμικρή απόδειξη ότι ανήκει σε μια τρομοκρατική οργάνωση. Ενδεικτικές είναι οι περιπτώσεις των δημοσιογράφων Νεντίμ Σενέρ και Αχμετ Σικ, που κατηγορούνται ότι ανήκουν στο αντικυβερνητικό δίκτυο Εργκένεκον επειδή βρέθηκε στους υπολογιστές τους ένα αρχείο - την αυθεντικότητα του οποίου επιπλέον αμφισβητούν.

«Τα όρια ανάμεσα στην τρομοκρατική πράξη και την ελευθερία της σκέψης, της έκφρασης και της συνάθροισης έχουν γίνει δυσδιάκριτα», τονίζεται στην έκθεση. Εκατό δημοσιογράφοι βρίσκονται ήδη στη φυλακή. Αυτή την εβδομάδα, τούρκος εισαγγελέας διέταξε έρευνα εναντίον του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου επειδή τον περασμένο Νοέμβριο χαρακτήρισε τις φυλακές Σιλίβρι «στρατόπεδο συγκέντρωσης». Και ο πρωθυπουργός σφυρίζει κλέφτικα. Όπως επισημαίνουν σε χθεσινό κύριο άρθρο τους οι Φαϊνάνσιαλ Τάιμς, ο Ερντογάν μπορεί να απολογήθηκε για το φόνο 13.000 Κούρδων από τον στρατό κατά τη δεκαετία του ’30, δεν δείχνει όμως καμιά διάθεση να απολογηθεί και για τον φόνο 35 κούρδων αμάχων σε αεροπορική επιδρομή πριν από δύο εβδομάδες.

Η Τουρκία αναφέρεται συχνά από δυτικούς ηγέτες ως πρότυπο για τις αραβικές δημοκρατίες, καθώς κατορθώνει να συνδυάζει το ισλάμ με τη δημοκρατία. Η απουσία όμως σοβαρής κριτικής, σε συνδυασμό με τη διαφαινόμενη απομάκρυνση της ευρωπαϊκής προοπτικής για τη χώρα, φαίνεται να ενθαρρύνουν τον αυταρχισμό της κυβέρνησής της και να παραπέμπουν στις καλένδες τις μεταρρυθμίσεις, συμπεριλαμβανομένης της αναθεώρησης του Συντάγματος. Αν προστεθούν σ’αυτό οι αρνητικές προβλέψεις για την οικονομία και οι φήμες για την αρρώστια του Ερντογάν, τότε η συνταγή που προκύπτει αποκτά εκρηκτικό χαρακτήρα.

Και για να δανειστούμε το ερώτημα του γνωστού μας Μεχμέτ Αλί Μπιράντ: «Γιατί άραγε το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης αυτοτραυματίζεται;»