Σάββατο, Οκτωβρίου 14, 2006

Η φιλόσοφος του κανόνα



Πριν από εκατό ακριβώς χρόνια, στις 14 Οκτωβρίου 1906, γεννήθηκε στο Αννόβερο η Χάνα Άρεντ. Αν και οι φιλόσοφοι δεν είναι το δημοφιλέστερο είδος στην εποχή μας, η επέτειος αυτή γιορτάζεται ήδη από καιρό με συνέδρια και διαλέξεις σε όλο τον κόσμο, από τη Γερμανία ώς τη Νότια Κορέα, κι από το Κόσοβο ώς την Αυστραλία. Την περασμένη εβδομάδα έγινε ένα συνέδριο στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ, με τίτλο «Κρίσεις των Δημοκρατιών μας». Και στις 27 Οκτωβρίου θα ξεκινήσει στο Bard College (όπου είναι θαμμένοι τόσο η Άρεντ όσο και ο σύζυγός της Χάινριχ Μπλίχερ) τριήμερο συνέδριο για την κληρονομιά της φιλοσόφου, όπου θα μιλήσουν μεταξύ άλλων ο Κρίστοφερ Χίτσενς και ο Μαρκ Ντάνερ.

Σε όλες αυτές τις εκδηλώσεις δεν τιμάται απλώς η μνήμη μιας μεγάλης προσωπικότητας του περασμένου αιώνα, αλλά γίνεται και μια προσπάθεια ερμηνείας της σημερινής εποχής με βάση τις δικές της ιδέες. «Ένας Αμερικανός Άιχμαν δεν μπορεί σήμερα να αποκλειστεί», είπε ο πολιτικός επιστήμονας Μπέντζαμιν Μπάρμπερ στο Γέιλ, ενώ η φιλόσοφος Σούζαν Νάιμαν αναρωτήθηκε αν ο Τσέινι και ο Γούλφοβιτς είναι λιγότερο ένοχοι από τον Χίτλερ και τον Στάλιν. Στο στόμα όλων των ομιλητών ήταν η «κοινοτοπία του κακού», μια ιδέα που ανέπτυξε η Άρεντ στο βιβλίο της «Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ». Αν ένας μέτριος γραφειοκράτης σαν τον Άιχμαν έφτασε να στείλει εκατομμύρια ανθρώπους στο θάνατο, γιατί να μας εκπλήσσει ότι ο Μπους και ο Μπλαιρ βασίστηκαν σε ψέματα για να προκαλέσουν μια γενοκτονία στο Ιράκ;

Αυτοί οι συσχετισμοί μεταξύ των εποχών είναι ασφαλώς χρήσιμοι. Παρουσιάζουν όμως ορισμένα προβλήματα. Πρώτα απ' όλα, η έννοια της «κοινοτοπίας του κακού» δεν είναι τόσο απλή. Όπως σημειώνει η Ελίζαμπεθ Γιανγκ-Μπριλ στο βιβλίο της «Γιατί μετράει η Άρεντ» (εκδ. Yale University Press), η φιλόσοφος θεωρούσε ότι ο πραγματικός λόγος για να μην κάνει κάποιος κακό είναι ότι δεν μπορεί πια να ζήσει με τον εαυτό του, δεν μπορεί να συνεχίσει τον εσωτερικό διάλογο μαζί του. Ακριβώς επειδή ο Άιχμαν δεν απολάμβανε έναν τέτοιο διάλογο, η συνείδησή του πνίγηκε από τις φωνές του μίσους που τον περιέβαλλαν. Αλλά η πορεία αυτή δεν μπορεί να μεταφερθεί μηχανιστικά σε άλλους ανθρώπους και άλλες εποχές.

Στην εποχή της, η Χάνα Άρεντ θεωρούνταν η φιλόσοφος της εξαίρεσης. Σήμερα, αντιμετωπίζεται περισσότερο ως η φιλόσοφος του κανόνα. Οι αναλύσεις της για το σκοτεινό παρελθόν μετασχηματίζονται σε προειδοποιήσεις για το κοντινό μέλλον. «Η Αμερική βρίσκεται στο χείλος της αβύσσου», είπε ο συγγραφέας Τζόναθαν Σελ στο Γέιλ - κι ας μην πληρούνται όλες οι προϋποθέσεις του ολοκληρωτισμού που είχε θέσει η Άρεντ. Θα συμφωνούσε άραγε η τελευταία με τέτοιες απλουστεύσεις;

2 Comments:

At 15/10/06 9:29 μ.μ., Blogger ιχνηλάτης said...

Θα συμφωνούσε άραγε η τελευταία με τέτοιες απλουστεύσεις;

Μα δεν φταίει η Άρεντ αν ο καθένας λέει το μακρύ του και το κοντό του σε συνέδρια και εκδηλώσεις που είναι αφιερωμένες στη μνήμη της.

Πρώτα απ' όλα, η έννοια της «κοινοτοπίας του κακού» δεν είναι τόσο απλή.

Όχι μόνο δεν είναι απλή, αγαπητέ Μιχάλη. Πρόκειται για μια απο τις σημαντικότερες θεωρίες που διατυπώθηκαν στον εικοστό αιώνα για την ατομική και μαζική ψυχολογία.

Πριν από αρκετό καιρό, σε άλλο σχετικό άρθρο σου, είχα διατυπώσει την άποψη ότι ποτέ δεν της συγχώρεσαν ορισμένοι την απόφαση της να καταθέσει υπερ του νεανικού έρωτα της, του πρώην καθηγητή της, του Χάϊντεγκερ.

Χαίρομαι που ο χρόνος που μεσολάβησε έχει αμβλύνει την ένταση της όλης συζήτησης γύρω από την Άρεντ και το έργο της.

 
At 16/10/06 12:20 π.μ., Blogger nik-athenian said...

"η φιλόσοφος θεωρούσε ότι ο πραγματικός λόγος για να μην κάνει κάποιος κακό είναι ότι δεν μπορεί πια να ζήσει με τον εαυτό του, δεν μπορεί να συνεχίσει τον εσωτερικό διάλογο μαζί του. Ακριβώς επειδή ο Άιχμαν δεν απολάμβανε έναν τέτοιο διάλογο, η συνείδησή του πνίγηκε από τις φωνές του μίσους που τον περιέβαλλαν."

Δεν αμφιβάλλω ότι τα παραπάνω αποτελούν τυπικό δείγμα του λεγόμενου φιλοσοφικού λόγου.
Όμως Μιχάλη πιστεύεις ότι οι δύο προτάσεις συμφωνούν μεταξύ τους;
Και ύστερα, τι είναι αυτός ο διάλογος με τον εαυτό μας;
Τις εναλλασσόμενες σκέψεις μας τις λέμε ποιητικά διάλογο;

 

Δημοσίευση σχολίου

<< Home